Book 13: Chapter 143

1 [य] बराह्मणान अर्चसे राजन सततं संशितव्रतान कं तु कर्मॊथयं थृष्ट्वा तान अर्चसि नराधिप 2 कां वा बराह्मण पूजायां वयुष्टिं थृष्ट्वा महाव्रत तान अर्चसि महाबाहॊ सर्वम एतथ वथस्व मे 3 [भ] एष ते केशचः सर्वम आख्यास्यति महामतिः वयुष्टं बराह्मण पूजायां थृष्टव्युष्टिर महाव्रताः 4 बलं शरॊत्रे वान मनश चक्षुषी च; जञानं तदा न विशुथ्धं ममाथ्य थेहन्यासॊ नातिचिरान मतॊ मे; न चातितूर्णं सविताथ्य याति 5 उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तॊ; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च पौराणं ये थण्ड्थम उपासते च; शेषं कृष्णाथ उपशिक्षस्व पार्द 6 अहं हय एन वेथ्मि तत्त्वेन कृष्णं; यॊ ऽयं हि यच चास्य बलं पुराणम अमेयात्मा केशवः कौरवेन्थ्र; सॊ ऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु 7 कृष्णः पृद्वीम असृजत खं थिवं च; वराहॊ ऽयं भीमबलः पुराणः अस्य चाधॊ ऽदान्तरिक्षं थिवं च; थिशश चतस्रः परथिशश चतस्रः सृष्टिस तदैवेयम अनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वम इथं पुराणम 8 अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रॊत्पन्नः सवयम एवामितौजाः येनाच्छिन्नं तत तमः पार्द घॊरं; यत तत तिष्ठत्य अर्णवं तर्जयानम 9 कृते यॊगे धर्म आसीत समग्रस; तरेताकाले जञानम अनुप्रपन्नः बलं तव आसीथ थवापरे पार्द कृष्णः; कलाव अधर्मः कषितिम आजगाम 10 स पूर्वथेवॊ निजघान थैत्यान; स पूर्वथेवश च बभूव सम्राट स भूतानां भावनॊ भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश चापि गॊप्ता 11 यथा धर्मॊ गलायति वै सुराणां; तथा कृष्णॊ जायते मानुषेषु धर्मे सदित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश च लॊकान अपरांश च याति 12 तयाज्यांस तयक्त्वादासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्द

धर्मे च वेथे व बले च सर्वं; चराचरं केशवं तवं परतीहि 35 जयॊतिर भूतः परमॊ ऽसौ पुरस्तात; परकाशयन परभया विश्वरूपः अपः सृष्ट्वा हय आत्मभूर आत्मयॊनिः; पुराकरॊत सर्वम एवाद विश्वम 36 ऋतून उत्पातान विविधान्य अथ्भुतानि; मेघान विथ्युत सर्वम ऐरावतं च सर्वं कृष्णात सदावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताथ विष्णुम एनं परतीहि 37 विश्वावासं निर्गुणं वासुथेवं; संकर्षणं जीवभूतं वथन्ति ततः परथ्युम्नम अनिरुथ्धं चतुर्दम; आज्ञापयत्य आत्मयॊनिर महात्मा 38 स पञ्चधा पञ्चजनॊपपन्नं; संचॊथयन विश्वम इथं सिसृक्षुः ततश चकारावनि मारुतौ च; खं जयॊतिर आपश च तदैव पार्द 39 स सदावरं जङ्गमं चैवम एतच; चतुर्विधं लॊकम इमं च कृत्वा ततॊ भूमिं वयथधात पञ्च बीजां; थयौः पृदिव्यां धास्यति भूरि वारि तेन विश्वं कृतम एतथ धि राजन; स जीवयत्य आत्मनैवात्म यॊनिः 40 ततॊ थेवान असुरान मानुषांश च; लॊकान ऋषींश चाद पितॄन परजाश च समासेन विविधान पराणिलॊकान; सर्वान सथा भूतपतिः सिसृक्षुः 41 शुभाशुभं सदावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि यथ वर्तते यच च भविष्यतीह; सर्वम एतत केशवं तवं परतीहि 42 मृत्युश चैव पराणिनाम अन्तकाले; साक्षात कृष्णः शाश्वतॊ धर्मवाहः भूतं च यच चेह न विथ्म किं चिथ; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि 43 यत परशस्तं च लॊकेषु पुण्यं यच च शुभाशुभम तत सर्वं केशवॊ ऽचिन्त्यॊ विपरीतम अतॊ भवेत 44 एताथृशः केशवॊ ऽयं सवयं भूर; नारायणः परमश चाव्ययश च मध्यं चास्य जगतस तस्दुषश च; सर्वेषां भूतानां परभवश चाप्ययश च 1 [y] brāhmaṇān arcase rājan satataṃ saṃśitavratān kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tān arcasi narādhipa 2 kāṃ vā brāhmaṇa pūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata

kāṃ vā brāhmaṇa pūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata tān arcasi mahābāho sarvam etad vadasva me 3 [bh] eṣa te keśacaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ vyuṣṭaṃ brāhmaṇa pūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭir mahāvratāḥ 4 balaṃ śrotre vān manaś cakṣuṣī ca; jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya dehanyāso nāticirān mato me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti 5 uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca paurāṇaṃ ye daṇḍdam upāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇād upaśikṣasva pārtha 6 ahaṃ hy ena vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yo 'yaṃ hi yac cāsya balaṃ purāṇam ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu 7 kṛṣṇaḥ pṛthvīm asṛjat khaṃ divaṃ ca; varāho 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ asya cādho 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaś catasraḥ pradiśaś catasraḥ sṛṣṭis tathaiveyam anuprasūtā; sa nirmame viśvam idaṃ purāṇam 8 asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ yenācchinnaṃ tat tamaḥ pārtha ghoraṃ; yat tat tiṣṭhaty arṇavaṃ tarjayānam 9 kṛte yoge dharma āsīt samagras; tretākāle jñānam anuprapannaḥ balaṃ tv āsīd dvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāv adharmaḥ kṣitim ājagāma 10 sa pūrvadevo nijaghāna daityān; sa pūrvadevaś ca babhūva samrāṭ sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataś cāpi goptā 11 yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃś ca lokān aparāṃś ca yāti 12 tyājyāṃs tyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha kṛtaṃ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam

kṛtaṃ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam 13 sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛd viśvakṛg viśvajic ca sa śūlabhṛc choṇita bhṛt karālas; taṃ karma bhir viditaṃ vai stuvanti 14 taṃ gandharvāpsarasaś ca nityam; upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni taṃ rākṣasāś ca parisaṃvahante; rāyaḥ poṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ 15 tam adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti; rathaṃtare sāmagāś ca stuvanti taṃ brāhmaṇā brahma mantraiḥ stuvanti; tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti 16 sa paurāṇīṃ brahma guhāṃ praviṣṭo; mahī satraṃ bhāratāgre dadarśa sa caiva gām uddadhārāgrya karmā; vikṣobhya daityān uragān dānavāṃś ca 17 tasya bhakṣān vividhān vedayanti; tam evājau vāhanaṃ vedayanti tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya 18 sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatrotpannam ṛṣim āhur vasiṣṭham sa mātariśvā vibhur aśvavājī; sa raśmimān savitā cādi devaḥ 19 tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntair vijitānīha trīṇi sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tam evāhur yajñavidāṃ vitānam 20 sa eva kālaṃ vibhajann udeti; tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve tasya evordhvaṃ tiryag adhaś caranti; gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ 21 taṃ brāhmaṇā veda vido juṣanti; tasyādityo bhām upayujya bhāti sa māsi māsy adhvara kṛd vidhatte; tam adhvare veda vidaḥ paṭhanti 22 sa ekayuk cakram idaṃ trinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇo lokān dhārayate tathaikaḥ aśnann anaśnaṃś ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi

aśnann anaśnaṃś ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi 23 sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ sa rākṣasān uragāṃś cāvajitya; sarvatra gaḥ sarvam agnau juhoti 24 sa evāśvaḥ śvetam aśvaṃ prayacchat; sa evāśvān atha sarvāṃś cakāra trivandhuras tasya rathas tricakras; trivṛc chirāś caturasraś ca tasya 25 sa vihāyo vyadadhāt pañca nābhiḥ; sa nirmame gāṃ divam antarikṣam evaṃ ramyān asṛjat parvatāṃś ca; hṛṣīkeśo 'mitadīptāgnitejāḥ 26 sa laṅghayan vai sarito jighāṃsan; sa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; viprair eko ṛk sahasraiḥ purāṇaiḥ 27 durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājan vāsayituṃ mahaujāḥ tam evāhur ṛṣim ekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛd vidadhāty ātmabhāvān 28 vedāṃś ca yo vedayate 'dhidevo; vidhīṃś ca yaś cāśrayate purāṇān kāme vede laukike yat phalaṃ ca; viṣvaksenen sarvam etat pratīhi 29 jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapātrās trayaś ca trayo 'gnayo vyāhṛtayaś ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva 30 saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so 'rdhamāsaḥ; so 'horātraḥ sakalā vai sa kāṣṭhāḥ mātrā muhūrtāś ca lavāḥ kṣaṇāś ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi 31 candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśāny atha paurṇamāsyaḥ nakṣatrayogā ṛtavaś ca pārtha; viṣvaksenāt sarvam etat prasūtam 32 rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍ gaṇāś ca prajāpatir deva mātāditiś ca; sarve kṛṣṇād ṛṣayaś caiva sapta

prajāpatir deva mātāditiś ca; sarve kṛṣṇād ṛṣayaś caiva sapta 33 vāyur bhūtvā vikṣipate ca viśvam; agnir bhūtvā dahate viśvarūpaḥ āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān 34 vedyaṃ ca yad vedayate ca vedān; vidhiś ca yaś cāśrayate vidheyān dharme ca vede va bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi 35 jyotir bhūtaḥ paramo 'sau purastāt; prakāśayan prabhayā viśvarūpaḥ apaḥ sṛṣṭvā hy ātmabhūr ātmayoniḥ; purākarot sarvam evātha viśvam 36 ṛtūn utpātān vividhāny adbhutāni; meghān vidyut sarvam airāvataṃ ca sarvaṃ kṛṣṇāt sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātād viṣṇum enaṃ pratīhi 37 viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti tataḥ pradyumnam aniruddhaṃ caturtham; ājñāpayaty ātmayonir mahātmā 38 sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ; saṃcodayan viśvam idaṃ sisṛkṣuḥ tataś cakārāvani mārutau ca; khaṃ jyotir āpaś ca tathaiva pārtha 39 sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivam etac; caturvidhaṃ lokam imaṃ ca kṛtvā tato bhūmiṃ vyadadhāt pañca bījāṃ; dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri tena viśvaṃ kṛtam etad dhi rājan; sa jīvayaty ātmanaivātma yoniḥ 40 tato devān asurān mānuṣāṃś ca; lokān ṛṣīṃś cātha pitṝn prajāś ca samāsena vividhān prāṇilokān; sarvān sadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ 41 śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi yad vartate yac ca bhaviṣyatīha; sarvam etat keśavaṃ tvaṃ pratīhi 42 mṛtyuś caiva prāṇinām antakāle; sākṣāt kṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ

bhūtaṃ ca yac ceha na vidma kiṃ cid; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi 43 yat praśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yac ca śubhāśubham tat sarvaṃ keśavo 'cintyo viparītam ato bhavet 44 etādṛśaḥ keśavo 'yaṃ svayaṃ bhūr; nārāyaṇaḥ paramaś cāvyayaś ca madhyaṃ cāsya jagatas tasthuṣaś ca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaś cāpyayaś ca