Book 4: Chapter 61

1 [वै] आहूयमानस तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः निवर्तितस तस्य गिराङ्कुशेन; गजॊ यदामत्त इवाङ्कुशेन 2 सॊ ऽमृष्यमाणॊ वचसाभिमृष्टॊ; महारदेनाति रदस तरस्वी पर्याववर्ताद रदेन वीरॊ; भॊगी यदा पाथतलाभिमृष्टः 3 तं परेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विथ्ध गात्रः थुर्यॊधनं थक्षिणतॊ ऽभयगच्छत; पार्दं नृवीरॊ युधि हेममाली 4 भीष्मस ततः शांतनवॊ निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस तवरयंस तुरंगान थुर्यॊधनं पश्चिमतॊ ऽभयरक्षत; पार्दान महाबाहुर अधिज्य धन्वा 5 थरॊणः कृपश चैव विविंशतिश च; थुःशासनश चैव निवृत्य शीघ्रम सर्वे पुरस्ताथ विततेषु चापा; थुर्यॊधनार्दं तवरिताभ्युपेयुः 6 स तान्य अनीकानि निवर्तमानान्य; आलॊक्य पूर्णौघनिभानि पार्दः हंसॊ यदा मेघम इवापतन्तं; धनंजयः परत्यपतत तरस्वी 7 ते सर्वतः संपरिवार्य पार्दम; अस्त्राणि थिव्यानि समाथथानाः ववर्षुर अभ्येत्य शरैः समन्तान; मेघा यदा भूधरम अम्बुवेगैः 8 ततॊ ऽसत्रम अस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम संमॊहनं शत्रुसहॊ ऽनयथ अस्त्रं; पराथुश्चकारैन्थ्रिर अपारणीयम 9 ततॊ थिशश चानुथिशॊ विवृत्य; शरैः सुधारैर निशितैः सुपुङ्खैः गाण्डीवघॊषेण मनांसि तेषां; महाबलः परव्यदयां चकार 10 ततः पुनर भीमरवं परगृह्य; थॊर्भ्यां महाशङ्खम उथारघॊषम वयनाथयत स परथिशॊ थिशः खं; भुवं च पार्दॊ थविषतां निहन्ता 11 ते शङ्खनाथेन कुरुप्रवीराः; संमॊहिताः पार्द समीरितेन उत्सृज्य चापानि थुरासथानि; सर्वे तथा शान्ति परा बभूवुः 12 तदा विसंज्ञेषु परेषु पार्दः; समृत्वा तु वाक्यानि तदॊत्तरायाः

थुर्यॊधनस तस्य तु तन निशम्य; पितामहस्यात्म हितं वचॊ ऽद अतीतकामॊ युधि सॊ ऽतय अमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम 24 तथ भीष्म वाक्यं हितम ईक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम निवर्तनायैव मनॊ निथध्युर; थुर्यॊधनं ते परिरक्षमाणाः 25 तान परस्दितान परीतमनाः स पार्दॊ; धनंजयः परेक्ष्य कुरुप्रवीरान आभाषमाणॊ ऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस तत्र गुरून महात्मा 26 पितामहं शांतनवं स वृथ्धं; थरॊणं गुरुं च परतिपूज्य मूर्ध्ना थरौणिं कृपं चैव गुरूंश च सर्वाञ; शरैर विचित्रैर अभिवाथ्य चैव 27 थुर्यॊधनस्यॊत्तम रत्नचित्रं; चिच्छेथ पार्दॊ मुकुटं शरेण आमन्त्र्य वीरांश च तदैव मान्यान; गाण्डीवघॊषेण विनाथ्य लॊकान 28 स थेवथत्तं सहसा विनाथ्य; विथार्य वीरॊ थविषतां मनांसि धवजेन सर्वान अभिभूय शत्रून; स हेमजालेन विराजमानः 29 थृष्ट्वा परयातांस तु कुरून किरीटी; हृष्टॊ ऽबरवीत तत्र स मत्स्यपुत्रम आवर्तयाश्वान पशवॊ जितास ते; याताः परे याहि पुरं परहृष्टः 1 [vai] āhūyamānas tu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ nivartitas tasya girāṅkuśena; gajo yathāmatta ivāṅkuśena 2 so 'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo; mahārathenāti rathas tarasvī paryāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ 3 taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddha gātraḥ duryodhanaṃ dakṣiṇato 'bhyagacchat; pārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī 4 bhīṣmas tataḥ śāṃtanavo nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃs tvarayaṃs turaṃgān duryodhanaṃ paścimato 'bhyarakṣat; pārthān mahābāhur adhijya dhanvā 5 droṇaḥ kṛpaś caiva viviṃśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivṛtya śīghram

droṇaḥ kṛpaś caiva viviṃśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivṛtya śīghram sarve purastād vitateṣu cāpā; duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ 6 sa tāny anīkāni nivartamānāny; ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ haṃso yathā megham ivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ pratyapatat tarasvī 7 te sarvataḥ saṃparivārya pārtham; astrāṇi divyāni samādadānāḥ vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantān; meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ 8 tato 'stram astreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām saṃmohanaṃ śatrusaho 'nyad astraṃ; prāduścakāraindrir apāraṇīyam 9 tato diśaś cānudiśo vivṛtya; śaraiḥ sudhārair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra 10 tataḥ punar bhīmaravaṃ pragṛhya; dorbhyāṃ mahāśaṅkham udāraghoṣam vyanādayat sa pradiśo diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā 11 te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmohitāḥ pārtha samīritena utsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śānti parā babhūvuḥ 12 tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ niryāhi madhyād iti matsyaputram; uvāca yāvat kuravo visaṃjñāḥ 13 ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram drauṇeś ca rājñaś ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra 14 bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manya; jānāti me 'strapratighātam eṣaḥ etasya vāhān kuru savyatas tvam; evaṃ hi yātavyam amūḍha saṃjñaiḥ 15 raśmīn samutsṛjya tato mahātmā; rathād avaplutya virāṭa putraḥ vastrāṇy upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha

vastrāṇy upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha 16 tato 'nvaśāsac caturaḥ sadaśvān; putro virāṭasya hiraṇyakakṣyān te tad vyatīyur dhvajinām anīkaṃ; śvetā vahanto 'rjunam ājimadhyāt 17 tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śarair abhyahanat tarasvī sa cāpi bhīṣmasya hayān nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 18 tato 'rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe; viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā tasthau vimukto rathavṛndamadhyād; rāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ 19 labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam raṇād vimuktaṃ sthitam ekam ājau; sa dhārtarāṣṭras tvarito babhāṣe 20 ayaṃ kathaṃ svid bhavatāṃ vimuktas; taṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet tam abravīc chāṃtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhir abhūt kva vīryam 21 śāntiṃ parāśvasya yathā sthito 'bhūr; utsṛjya bāṇāṃś ca dhanuś ca citram na tv eva bībhatsur alaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe 'sya mano niviṣṭam 22 trailokyahetor na jahet svadharmaṃ; tasmān na sarve nihatā raṇe 'smin kṣipraṃ kurūn yāhi kurupravīra; vijitya gāś ca pratiyātu pārthaḥ 23 duryodhanas tasya tu tan niśamya; pitāmahasyātma hitaṃ vaco 'tha atītakāmo yudhi so 'ty amarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm 24 tad bhīṣma vākyaṃ hitam īkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam nivartanāyaiva mano nidadhyur; duryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ 25 tān prasthitān prītamanāḥ sa pārtho; dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān ābhāṣamāṇo 'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃs tatra gurūn mahātmā

26 pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃś ca sarvāñ; śarair vicitrair abhivādya caiva 27 duryodhanasyottama ratnacitraṃ; ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa āmantrya vīrāṃś ca tathaiva mānyān; gāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān 28 sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi dhvajena sarvān abhibhūya śatrūn; sa hemajālena virājamānaḥ 29 dṛṣṭvā prayātāṃs tu kurūn kirīṭī; hṛṣṭo 'bravīt tatra sa matsyaputram āvartayāśvān paśavo jitās te; yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ